Kategorie usług w mieście: uprawnienia, zakres i dokumenty wykonawcy

Czym są kategorie usług i uprawnienia wykonawcy w mieście

O tym, kto może realizować prace budowlano-projektowe w mieście, decydują dwa czynniki: kategoria (rodzaj) usługi oraz uprawnienia i dokumenty wykonawcy. Kategoria określa przedmiot zlecenia – np. projektowanie, budowę lub nadzór nad danym typem obiektu czy instalacji. Uprawnienia wskazują osobę z formalnym przygotowaniem do tego zadania.

Uprawnienia budowlane pozwalają samodzielnie pełnić funkcje techniczne w budownictwie, czyli rozwiązywać zagadnienia techniczne, projektowe i organizacyjne w procesie budowlanym. W Polsce takie funkcje może pełnić wyłącznie osoba z uprawnieniami budowlanymi potwierdzonymi decyzją organu samorządu zawodowego; uprawnienia w poszczególnych specjalnościach nadaje Polska Izba Inżynierów Budownictwa (PIIB).

Aby otrzymać uprawnienia, trzeba łącznie spełnić trzy warunki: mieć odpowiednie wykształcenie, odbyć praktykę zawodową i zdać egzamin. Zamawiający, w tym miasto, powinien więc przy wyborze wykonawcy sprawdzić nie tylko zakres usługi, lecz także specjalność i zakres uprawnień osób, które będą ją realizować.

Podstawą są: ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane, rozporządzenie w sprawie przygotowania zawodowego do wykonywania samodzielnych funkcji technicznych w budownictwie oraz ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o samorządach zawodowych architektów, inżynierów budownictwa oraz urbanistów. Uprawnienia architektoniczne nadaje organ samorządu zawodowego architektów, a PIIB – w specjalnościach wymienionych w jej wykazie.

Kategorie usług w mieście wyznacza przedmiot zlecenia i specjalność. W procesie budowlanym są to m.in.: projektowanie, sprawdzanie projektów architektoniczno-budowlanych i technicznych, nadzór autorski, kierowanie budową lub innymi robotami budowlanymi, nadzór inwestorski i kontrola techniczna utrzymania obiektów.

Samodzielne funkcje techniczne: projektowanie, kierowanie, nadzór

Zakres czynności wymagających uprawnień budowlanych w Polsce jest szeroki: obejmuje projektowanie, sprawdzanie projektów architektoniczno-budowlanych i technicznych, nadzór autorski oraz kierowanie budową lub innymi robotami budowlanymi.

Do tej samej grupy należą też: kierowanie wytwarzaniem konstrukcyjnych elementów budowlanych oraz kontrola i nadzór nad ich wytwarzaniem, pełnienie nadzoru inwestorskiego, a także kontrola techniczna utrzymania obiektów budowlanych.

Uprawnienia łączą się ze sobą. Uprawnienia do kierowania robotami budowlanymi są podstawą do kierowania wytwarzaniem konstrukcyjnych elementów budowlanych i do wykonywania nadzoru inwestorskiego. Uprawnienia do projektowania lub kierowania robotami pozwalają natomiast sprawować kontrolę techniczną utrzymania obiektów budowlanych.

Dla miasta oznacza to, że przy jednym zadaniu inwestycyjnym może wystąpić kilka ról, z których każda wymaga odrębnych uprawnień: projektant, osoba sprawdzająca projekt, projektant sprawujący nadzór autorski, kierownik budowy lub robót oraz inspektor nadzoru inwestorskiego.

Zakres samodzielnych funkcji technicznych określa ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 18 maja 2005 r. w sprawie samodzielnych funkcji technicznych w budownictwie (Dz.U. Nr 96, poz. 817) określa m.in. rodzaje i zakres przygotowania zawodowego, wykaz wykształcenia, egzamin, ograniczenia uprawnień i wykaz specjalizacji techniczno-budowlanych.

Specjalności i kategorie uprawnień: konstrukcja, drogi, instalacje, elektryka

PIIB przyznaje uprawnienia budowlane w konkretnych specjalnościach: konstrukcyjno-budowlanej, mostowej, drogowej, kolejowej (w zakresie kolejowych obiektów budowlanych), kolejowej w zakresie sterowania ruchem kolejowym, hydrotechnicznej, wyburzeniowej i telekomunikacyjnej.

Osobno wyróżnia się specjalność instalacyjną, obejmującą sieci, instalacje i urządzenia – m.in. cieplne, wentylacyjne, gazowe, wodociągowe i kanalizacyjne. Zaliczają się tu również uprawnienia w zakresie sieci, instalacji i urządzeń elektrycznych i elektroenergetycznych, nazywane potocznie uprawnieniami elektrycznymi.

Podział na specjalności ma praktyczne znaczenie przy wyborze wykonawcy. Osoba z uprawnieniami drogowymi nie zastąpi projektanta instalacji, a uprawnienia konstrukcyjne nie obejmują robót elektrycznych. Dlatego przy zleceniu obejmującym kilka branż trzeba sprawdzić, czy wykonawca ma osoby o właściwych specjalnościach – albo czy przewiduje podwykonawców z takimi uprawnieniami.

Specjalność architektoniczna nie występuje na liście PIIB; właściwy dla niej jest organ samorządu zawodowego architektów. Izba Architektów publikuje wykaz aktów prawnych dla specjalności architektonicznej, m.in. na egzamin w listopadzie 2026 r.

Bez ograniczeń czy w ograniczonym zakresie – praktyczne różnice

Uprawnienia w tej samej specjalności mogą być wydane bez ograniczeń albo w ograniczonym zakresie, co wpływa na dopuszczalny zakres prac. Widać to dobrze na przykładzie uprawnień elektrycznych.

Uprawnienia budowlane elektryczne bez ograniczeń pozwalają projektować obiekt budowlany lub kierować robotami budowlanymi przy obiektach takich jak sieci elektryczne, instalacje i urządzenia elektryczne i elektroenergetyczne. Obejmują też kolejowe, trolejbusowe i tramwajowe sieci trakcyjne, sieci trakcyjne metra wraz z instalacjami i urządzeniami technicznymi zasilania oraz elektryczne ogrzewanie rozjazdów.

Uprawnienia budowlane elektryczne w ograniczonym zakresie pozwalają natomiast projektować obiekty budowlane lub kierować robotami budowlanymi przy instalacjach elektrycznych wraz z przyłączami o napięciu do 1 kV, i to w obiektach, których kubatura nie przekracza 1000 m³.

Oceniając ofertę, trzeba więc sprawdzić nie tylko, czy wykonawca ma uprawnienia, ale czy ich zakres odpowiada skali i rodzajowi zadania. Przy mniejszych instalacjach wystarczą uprawnienia w ograniczonym zakresie, natomiast przy rozbudowanych sieciach i obiektach potrzebne są uprawnienia bez ograniczeń.

Rozporządzenie z 18 maja 2005 r. określa też ograniczenia zakresu uprawnień budowlanych. Uprawnienia do projektowania bez ograniczeń w danej specjalności uprawniają do sporządzania projektu zagospodarowania działki lub terenu w zakresie tej specjalności. W specjalności architektonicznej uprawnienia do projektowania pozwalają sporządzać projekt zagospodarowania działki lub terenu wchodzący w skład projektu budowlanego budynku.

Różnice w uprawnieniach elektrycznych: bez ograniczeń vs. w ograniczonym zakresie

Zalety i ograniczenia uprawnień w ograniczonym zakresie

Wykształcenie i praktyka: od architektury po elektrykę

Dla zamawiającego wykształcenie i praktyka to dowód, że wykonawca może realizować daną kategorię usług. Inny zestaw wymagań dotyczy projektowania, inny kierowania robotami, a inny nadzoru. Sprawdza się więc specjalność i zakres uprawnień, a nie tylko ogólne doświadczenie.

Wymagania dla kandydatów na uprawnienia zależą od poziomu wykształcenia (magister inżynier, inżynier, technik, mistrz), ukończonego kierunku lub posiadanego tytułu zawodowego, a także od specjalności i zakresu uprawnień, o które osoba się stara. Praktyka zawodowa na uprawnienia budowlane może trwać od 1,5 roku do nawet 4 lat.

Na specjalności architektonicznej wygląda to tak: ukończenie studiów drugiego stopnia na kierunku architektura lub architektura i urbanistyka oznacza roczną praktykę przy sporządzaniu projektów i półtoraroczną praktykę na budowie, jeśli uprawnienia mają obejmować jednocześnie projektowanie i kierowanie robotami budowlanymi bez ograniczeń.

Do projektowania bez ograniczeń potrzebna jest roczna praktyka przy projektach i roczna na budowie, a do kierowania robotami bez ograniczeń – półtoraroczna praktyka na budowie. Przy studiach pierwszego stopnia na kierunku architektura pojawia się trzyletnia praktyka na budowie.

Na specjalności elektrycznej droga jest inna. Aby uzyskać uprawnienia elektryczne do projektowania bez ograniczeń, trzeba mieć studia drugiego stopnia na kierunku elektrotechnika, inżynieria elektryczna lub elektroenergetyka oraz roczną praktykę przy sporządzaniu projektów i roczną praktykę zawodową na budowie.

Przy uprawnieniach wykonawczych bez ograniczeń wymagane są te same studia drugiego stopnia i 1,5 roku praktyki na budowie; alternatywą są studia pierwszego stopnia na tych kierunkach, ale wtedy trzeba odbyć trzy lata praktyki budowlanej na budowie.

Istnieje też ścieżka techniczna. Po zdobyciu tytułu zawodowego technik elektryk, technik elektroenergetyk, technik transportu szynowego lub technik elektryk kolejowych sieci elektroenergetycznych można starać się o uprawnienia budowlane elektryczne wykonawcze w ograniczonym zakresie – po odbyciu czteroletniej praktyki zawodowej na budowie.

Zestawienie wymagań opracowuje się na podstawie Ustawy Prawo budowlane oraz rozporządzenia w sprawie przygotowania zawodowego do wykonywania samodzielnych funkcji technicznych w budownictwie. Egzamin nadzoruje okręgowa komisja kwalifikacyjna.

Krok po kroku: uzyskanie uprawnień budowlanych w Polsce

Wymagania praktyki zawodowej dla różnych specjalności

Kto potwierdza praktykę i jakie dokumenty zbiera wykonawca

Praktykę zawodową w budownictwie trzeba odbywać pod kierunkiem osoby z odpowiednimi uprawnieniami budowlanymi. Przepisy nie wyjaśniają tego terminu wprost, ale zgodnie z uzasadnieniem do rozporządzenia i z orzecznictwem przyjmuje się, że chodzi o uprawnienia odpowiadające tym, o które ubiega się wnioskodawca.

W praktyce wynikają z tego dwie zasady. Osoba starająca się o uprawnienia w ograniczonym zakresie może mieć praktykę potwierdzoną przez kogoś z uprawnieniami w ograniczonym zakresie albo szerszymi – czyli bez ograniczeń. Natomiast przy staraniach o uprawnienia bez ograniczeń praktykę musi potwierdzić osoba, która również ma uprawnienia bez ograniczeń.

Wymóg dotyczy również specjalności: praktyką powinna kierować osoba z uprawnieniami w tej samej specjalności. Praktyka pod kontrolą takiej osoby musi też merytorycznie odpowiadać czynnościom, które ona sama wykonuje zawodowo. Potwierdza to m.in. wyrok WSA z 21 listopada 2013 r. (VI SA/Wa 2459/13) oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 kwietnia 2006 r. (P 16/05).

Obowiązek obejmuje także bezpośredni nadzór nad praktyką i bezpośredni udział w pracach projektowych oraz na budowie. Przebieg praktyki dokumentuje się zwykle w dzienniku praktyki i w zaświadczeniu o jej odbyciu, potwierdzanym przez osobę kierującą praktyką – wykonawca powinien umieć okazać te dokumenty razem z decyzją o nadaniu uprawnień.

Podstawę praktyki stanowi art. 14 ust. 4 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (Dz.U. z 2020 r., poz. 1333) oraz rozporządzenie Ministra Inwestycji i Rozwoju z dnia 29 kwietnia 2019 r. w sprawie przygotowania zawodowego do wykonywania samodzielnych funkcji technicznych w budownictwie (Dz.U. poz. 831).

Rozporządzenie z 18 maja 2005 r. przewiduje dokumentowanie przebiegu praktyki w książce praktyki zawodowej. Wykonawca powinien okazać ją razem z zaświadczeniem o odbyciu praktyki i decyzją o nadaniu uprawnień.

Kategorie prac i poziomy klasyfikacji w systemach kwalifikacji wykonawców

System kwalifikacji wykonawców stosowany we Włoszech wprost wiąże rodzaj prac z dopuszczalną wartością zamówień. Udział w nim jest obowiązkowy dla firm włoskich, a dla pozostałych wykonawców dobrowolny – jeśli wykonawca nie ma certyfikatu, musi udowodnić kwalifikacje standardowymi dokumentami.

Certyfikaty wydają akredytowane jednostki certyfikujące (SOA – Societa Organismo di Attestazione), działające jako niezależne spółki akcyjne; przepisy wymagają, by były niezależne od potencjalnych wykonawców. Wykonawca może uzyskać akredytację w określonej kategorii prac dla określonego poziomu klasyfikacji.

W systemie wyróżnia się 13 kategorii prac ogólnych – np. OG 3 obejmującą drogi, autostrady, mosty, wiadukty, koleje, tramwaje, metro, kolejki linowe, lotniska i pasy oraz związane z nimi prace uzupełniające – a także 34 kategorie wyspecjalizowane, oznaczane akronimem OS. Każda kategoria została opisana pod kątem rodzaju prac, jakie obejmuje.

Poziom klasyfikacji określa maksymalne wartości zamówień lub robót, o jakie wykonawca może się ubiegać – od I (do około 250 tys. euro) do VIII (powyżej około 15 mln euro). Certyfikaty wydaje się w terminie do 90 dni od podpisania umowy z SOA, są ważne trzy lata, a ich wydanie jest odpłatne. Standardowo, niezależnie od zakresu certyfikacji, wykonawca musi mieć system zapewnienia jakości.

Dla zamawiającego kategoria i poziom to dwa niezależne filtry. Wykonawca może mieć właściwą kategorię, a mimo to nie móc ubiegać się o zamówienie o danej wartości.

Włoski system dotyczy kwalifikacji wykonawców zamówień publicznych na roboty budowlane. W Polsce zamówienia publiczne są sformalizowane i od 2021 roku reguluje je ustawa z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych.

Dokumenty wykonawcy: od poświadczeń do tajemnicy przedsiębiorstwa

Wykonawca powinien przygotować dokumenty potwierdzające jego kwalifikacje i stanowisko w postępowaniu. Jeśli chodzi o kwalifikacje, są to przede wszystkim decyzje o nadaniu uprawnień budowlanych, dokumenty potwierdzające wykształcenie i odbycie praktyki, a także dokumenty potwierdzające zatrudnienie lub dostępność osób kluczowych dla realizacji zamówienia.

Zamówienia publiczne są sformalizowane – zarówno zamawiający, jak i wykonawca muszą działać w określony sposób i spełniać wymagania określone w przepisach. Od 2021 roku głównym filarem systemu w Polsce jest ustawa z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych.

Określa ona m.in. zasady i tryb udzielania zamówień, warunki udziału w postępowaniu, przesłanki wykluczenia i odrzucenia oferty oraz pełną elektronizację procesu.

Odrębną grupę tworzą dokumenty związane z poufnością informacji. Razem z tajemnicą przedsiębiorstwa trzeba załączyć dokumenty potwierdzające stanowisko wykonawcy co do poufnego charakteru informacji – czyli wykazać, że informacje objęte zastrzeżeniem faktycznie mają taki charakter i że wykonawca jest uprawniony do ich ochrony.

W praktyce warto prowadzić uporządkowany zestaw dokumentów: poświadczenia uprawnień wraz z zakresem i specjalnością, dokumenty potwierdzające praktykę i wykształcenie oraz komplet dokumentów formalnych wymaganych w postępowaniu. Dzięki temu można uniknąć sytuacji, w której oferta spełnia wymagania techniczne, ale zostaje odrzucona z powodu braków formalnych.

Zamawiającym w postępowaniu może być administracja samorządowa, czyli miasto. Wykonawca składa dokumenty kwalifikacyjne i formalne wymagane przez PZP, a przy tajemnicy przedsiębiorstwa także dokumenty potwierdzające poufny charakter informacji.

Dokumenty potrzebne do potwierdzenia kwalifikacji wykonawcy